अनुसन्धान · NEPSE ALERT

हेडलाइनको भ्रम: NEPSE किन समाचार पछ्याउँदैन

२५ वर्षको धक्का, बजेट र तरलताको परीक्षण

लेखिएको: २०८३ असोज २५

अनन्त ढुंगाना · तथ्याङ्क 2000-01-03 देखि 2026-10-16 सम्म (६१९१ कारोबार दिन)

यो दृश्य हामी सबैलाई थाहा छ। NEPSE चालीस अंक घट्छ, साँझसम्ममा कारण पनि तयार हुन्छ — कुनै राजनीतिक हल्ला, राष्ट्र बैंकको परिपत्र, सिंहदरबारबाट आएको कुनै अभिव्यक्ति। भोलिपल्ट NEPSE उक्लिन्छ, त्यसको पनि कारण आइहाल्छ, धेरैजसो उही समाचारलाई उल्टो अर्थ लगाएर। यो खेल लामो समय हेरेपछि हामीलाई एउटा कुराले घचघच्यायो: साँच्चै समाचारले बजार चलाउने भए त समाचार हेरेर कारोबार गर्नेहरू धनी भइसक्नुपर्थ्यो। तर त्यस्तो कमै देखिन्छ।

रोबर्ट प्रेक्टरले The Socionomic Theory of Finance का सुरुका अध्यायमा यही कुरा सिधै भनेका छन् (Elliott Wave International मा निःशुल्क पढ्न सकिन्छ)। उनले अमेरिकाका पछिल्ला साठी वर्षको ठूला घटना — राष्ट्रपतिको हत्या, २००३ को ब्ल्याकआउट, ९/११, क्याट्रिना आँधी — लिएर देखाएका छन् कि ती घटना एक दिनअघि नै थाहा भएको भए पनि पैसा डुब्थ्यो। उनको तर्क हो: टिप्पणीकारहरू मूल्य चलिसकेपछि त्यसमा मिल्ने समाचार खोजेर जोड्छन्। हामीलाई जान्न मन लाग्यो — हाम्रो जस्तो सानो, खुद्रा लगानीकर्ताले चलाउने, हल्लैहल्लाको बजारमा यो कुरा लागू हुन्छ कि हुँदैन। त्यसैले उही किसिमको परीक्षण NEPSE मा गर्‍यौँ।

परीक्षण कसरी गरियो

हामीले १६ वटा यस्ता घटना छान्यौँ जसको मिति कसैले विवाद गर्दैन — ठूला धक्का र मोड, जुन इतिहासमा लेखिएका छन्। हरेकका लागि "समाचारले बजार चलाउँछ" भन्ने सामान्य सोचले के भन्थ्यो, त्यो पहिले नै लेख्यौँ: भूकम्प वा लकडाउन भए NEPSE घट्नुपर्ने, नयाँ संविधान वा शान्तिपूर्ण चुनाव भए बढ्नुपर्ने। त्यसपछि NEPSE ले भोलिपल्ट, एक हप्ता, एक महिना र तीन महिनापछि वास्तवमा के गर्‍यो, त्यो हेर्‍यौँ। परीक्षणका लागि समाचारको अघिल्लो दिनको मूल्यलाई लियौँ, र कयौँ पटक त घटनापछि बजार बन्द नै रह्यो — तर हामीले त्यसलाई लुकाएका छैनौँ।

अर्को एउटा अङ्क निकै महत्त्वपूर्ण छ, जुन बजार टिप्पणीमा प्रायः छुटाइन्छ — आधार दर। २००० यता जुनसुकै एक महिना लिँदा NEPSE ५१% पटक मात्र बढेको छ। आधा समय मात्र मिल्ने सिद्धान्त सिद्धान्त होइन, सिक्का उफार्नु हो।

समाचार आएपछि के भयो त?

भोलिपल्टको कारोबारमा समाचारको तर्क ठीकै देखिन्छ — १६ मध्ये ११ पटक मिल्यो। मान्छेले प्रतिक्रिया दिन नभ्याउँदै अर्को दिन त्यो कुरा धेरैजसो लागू हुँदैन — एक हप्ता, एक महिना, तीन महिनामा क्रमशः ८, ८ र ८ पटक मात्र, अर्थात् १६ मध्ये आधाजति — ठ्याक्कै आधार दर जत्तिकै।

केही चार्ट फेरि हेर्न लायक छन्।

गोरखा भूकम्प। शेयर घट्ने कुनै कारण थियो भने यही थियो। NEPSE ३१ दिन बन्द रह्यो। खुलेपछि एक हप्तामा -10.2% खस्यो। त्यो हप्ता बेच्नेले झन्डै फेदमै बेचे — भूकम्पको तीन महिनापछि NEPSE भूकम्पअघिभन्दा +23.7% माथि थियो। देश अझै पुनर्निर्माणमा थियो, बजार भने अघि बढिसकेको थियो।

कोभिड लकडाउन। उही कथा, अझ चर्को स्वरमा। बजार ५१ दिन बन्द, अर्थतन्त्र ठप्प, रेमिट्यान्सको भरोसा छैन। तर बजार खुलेको एक महिनामा NEPSE +14.5% र तीन महिनामा +25.9% बढ्यो — NEPSE इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो बुल रनको सुरुवात। अघिल्लो चार्ट पनि हेर्नुस्: लकडाउनअघिका बीस दिनमै NEPSE -10.9% झरिसकेको थियो। डर समाचार आउनुअघि नै मूल्यमा मिसिइसकेको थियो।

नयाँ संविधान। "राम्रो समाचार" को उदाहरण। वर्षौँको राजनीतिक अन्योल सकियो। एक महिनापछि NEPSE -9.3% मा थियो। तीन दिनपछि नाकाबन्दी सुरु भयो, कसैले त्यसैलाई कारण भन्न सक्छ — तर प्रेक्टरले भनेको खेल ठ्याक्कै यही हो: अपेक्षित प्रतिक्रिया नआए अर्को मिल्दो शीर्षक खोज्ने।

प्रतिनिधिसभा विघटन (पुस २०७७)। संवैधानिक संकट। भोलिपल्ट NEPSE -4.8% झर्‍यो — त्यही एक दिने प्रतिक्रिया। तर एक महिनापछि +13.9% माथि थियो। महामारीको बीचमा सुरु भएको र्‍याली राजनीतिक संकट छिचोल्दै अघि बढिरह्यो।

दरबार हत्याकाण्ड। यो चाहिँ "अपेक्षा" अनुसार गयो — तीन महिनामा -17.4%। तर घटनाअघिको रेखा हेर्नुस्: NEPSE पहिल्यै झर्दै थियो, अघिल्लो बीस दिनमा -6.3%। यो ढाँचा बारम्बार देखिन्छ — १६ मध्ये १० घटनामा बजार पहिल्यै त्यही दिशामा गइरहेको थियो जुन दिशामा समाचारले "लैजानुपर्ने" थियो। समाचार प्रवृत्तिसँग मिल्यो; प्रवृत्ति समाचारले सुरु गरेन।

जेन-जी आन्दोलन सबैभन्दा पछिल्लो परीक्षण हो। सरकार ढल्यो, संसद् भवन जल्यो — तर NEPSE भोलिपल्ट -1.3% र एक महिनापछि -4.0% मात्र। शीर्षकको तर्कअनुसार यति ऐतिहासिक संकटले यसको कैयौँ गुणा क्षति गर्नुपर्थ्यो। २०८१ को बाढी पनि उस्तै: भोलिपल्ट -0.9%, एक महिनापछि +7.7% — र पानी पर्नुअघि नै NEPSE -10.6% झरिसकेको थियो।

रास्वपाको ऐतिहासिक जित (फागुन २०८२)। कुनै नतिजाले दिगो "स्थिरताको र्‍याली" ल्याउनुपर्थ्यो भने यही थियो। केही वर्ष पुरानो दलले २७५ मध्ये १८२ सिट जित्यो — दुई तिहाइभन्दा दुई कम — पुराना दलहरू ढले। NEPSE ले खुसी पनि मनायो: मतदानपछिको पहिलो कारोबार दिनमै +6.0%, यो अध्ययनकै सबैभन्दा ठूलो एक दिने प्रतिक्रिया। तर खुसी चाँडै सेलायो — एक महिनापछि बढोत्तरी +1.8% मा झर्‍यो, तीन महिनापछि +1.6%। यही ढाँचाको सबैभन्दा सफा उदाहरण: पहिलो दिनको साँचो उछाल, जुन बजारले बिस्तारै फिर्ता गर्छ।

प्रचण्ड प्रधानमन्त्री (साउन २०६५)। अघिल्लो "ठूलो जनादेश"। माओवादी संविधानसभामा सबैभन्दा ठूलो दल बन्यो र प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भए। त्यसअघिका बीस दिनमै NEPSE +10.4% उक्लिसकेको थियो। त्यसपछि एक महिनामा -8.2% र तीन महिनामा -35.6% — २०६५ पछिको लामो मन्दीको सुरुवात। जनादेशले शीर्षक त बनायो, सूचकाङ्कको दिशा भने तय गरेन।

बजेटको दिन

नेपालमा बजेटको दिन भविष्यवाणीको चाड हो। संविधानले जेठ १५ मा बजेट तोकेपछिका दश वटा बजेट जाँच्न मिल्छ — घटनाको हिसाबले यो सबैभन्दा सफा तुलना हो।

१० मध्ये ७ बजेटपछि भोलिपल्ट NEPSE घटेर बन्द भयो — यो साँच्चैको प्रवृत्ति हो, सायद "हल्लामा किन्ने, भाषणमा बेच्ने"। तर ती मध्ये ४ वटा मात्र सामान्य दिनको उतारचढाव (०.५४%) को दोब्बरभन्दा ठूला थिए। एक महिनापछि हेर्दा ४ बजेटपछि NEPSE माथि र बाँकीपछि तल थियो। सबैले लाइन-लाइन पढ्ने भाषणले पहिलो एक-दुई दिनपछि खासै छाप छोड्दैन।

हाम्रै न्युज बटको परीक्षा

यहाँ एउटा स्वीकारोक्ति छ। यो साइटले अहिले हाम्रो न्युज बटले जम्मा गरेका सबै आर्थिक समाचार पढ्छ, र AI ले ती समाचारको बजारमा के "अर्थ" छ भनेर लेख्छ। यो अनुसन्धान छापेर त्यसको परीक्षण नगर्नु बेइमानी हुन्थ्यो। त्यसैले हरेक दिनको समाचारलाई एउटा स्वर दिइन्छ — सकारात्मक, नकारात्मक वा मिश्रित — र तलको तालिकाले NEPSE ले अर्को कारोबार दिन, एक हप्तापछि र एक महिनापछि के गर्‍यो, त्यससँग दाँज्छ — समाचारको असर देखिन समय लाग्न सक्छ, एक दिनले मात्र धेरै कुरा प्रमाणित गर्दैन।

अहिलेसम्म स्पष्ट संकेत भएका ११ दिनमध्ये अर्को दिनसँग ११ दिन मिल्यो, तर एक हप्तापछि हेर्दा ८ मध्ये ५ दिन मात्र मिल्यो, र एक महिनापछिको नतिजा अझै आउन बाँकी छ। धेरैजसो दिन "मिश्रित" छन्। त्यसैले हामी अहिले कुनै accuracy दाबी गर्दैनौं: ११ दिन भनेको केही होइन, र भोलि मिलेर एक हप्तापछि उल्टो भएको संकेतलाई सही भन्न मिल्दैन। अर्को कुरा, यसले प्रेक्टरको कुरा काट्दैन, बरु पुष्टि गर्छ — नेपाली आर्थिक समाचारको ठूलो हिस्सा बजारले आफ्नै बारेमा दिएको रिपोर्ट हो: "NEPSE ३० अंक घट्यो", "बैंकिङ समूहमा दबाब"। नराम्रो दिनले नराम्रो शीर्षक जन्माउँछ, र बजार भोलिपल्ट पनि थोरै उही दिशामा बग्ने बानी हुन्छ। समाचारले स्टेयरिङ चलाएको होइन, स्पिडोमिटर पढेको हो। यो तालिका दिनहुँ अपडेट हुन्छ — केही सय दिन जम्मा भएपछि हामी यसमा फेरि फर्किनेछौँ।

बजारले समाचार बनाउँछ

प्रेक्टरको अझ ठूलो कुरा सिधै भन्नुपर्छ: समाचारले बजार बनाउँदैन, बजारले समाचार बनाउँछ। सोसियोनोमिक्सअनुसार भीडको मनोदशा पहिले आउँछ — त्यो पहिले मूल्यमा देखिन्छ, त्यसपछि शीर्षकमा, र प्रायः पछि घटनाहरूमै। उकालो मनोदशाले र्‍याली, आत्मविश्वासी बजेट र आशावादी चुनाव जन्माउँछ; बिग्रँदो मनोदशाले बिक्री दबाब, आक्रोशित सडक र निराश पहिलो पेज। मनोदशा देखिने अन्तिम ठाउँ समाचार हो, पहिलो होइन।

हाम्रो तथ्याङ्कले यसको एउटा टुक्रा जाँच्न मिल्छ। शीर्षकहरूले धेरैजसो बजारले पहिले नै गरिसकेको कुरा बताउँछन् भने कुनै दिनको समाचारको स्वर त्यसपछिको चालभन्दा त्यसअघिको चालसँग कम्तीमा उत्तिकै मिल्नुपर्छ। अहिलेसम्म स्वर अघिल्लो चालसँग ११ मध्ये ९ पटक मिल्यो, अर्को चालसँग ११ मध्ये ११ पटक। घटना अध्ययनले पनि उही दिशा देखाउँछ — १६ ठूला घटनामध्ये १० मा NEPSE पहिल्यै त्यही दिशामा गइरहेको थियो जुन दिशामा समाचारले "लैजानुपर्ने" थियो: लकडाउनअघि नै तल, बाढीअघि नै तल, प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बन्नुअघि नै माथि। शीर्षक त पहिल्यै सुरु भइसकेको चाललाई व्याख्या गर्न आइपुग्यो।

यसले साँझको बुलेटिन पढ्ने तरिका बदल्छ। लामो गिरावटपछि आउने नराम्रो समाचारको लहर प्रायः त्यही गिरावटको वर्णन हो, नयाँ गिरावटको सुरुवात होइन — धेरैपटक त गिरावट बुढो हुँदै गएको संकेत हो।

"तर NEPSE त तरलताले चलाउँछ"

सबैभन्दा धेरै सुन्ने आपत्ति यही हो, र यो सीधा परीक्षण गर्न लायक छ — किनकि यो समाचार होइन, पैसा हो। सीडी रेसियो सीमानजिक पुग्छ, अन्तरबैंक दर उक्लिन्छ, मार्जिन कर्जा सुक्छ र NEPSE थलिन्छ। बैंकमा पैसा थुप्रिन्छ, अन्तरबैंक पैसा झन्डै सित्तैँमा पाइन्छ, NEPSE दौडिन्छ। नेपालका हरेक ट्रेडरले यो कुरा कुनै न कुनै रूपमा भनेका छन्।

हामीले शेयरसन्सारले पुनःप्रकाशित गरेको राष्ट्र बैंकको दश वर्षे मासिक तथ्याङ्क लियौँ — 2073-4 देखि 2083-5 सम्म १०६ महिना: अन्तरबैंक दर, ९१ दिने ट्रेजरी बिल दर, र कर्जा वृद्धिबाट निक्षेप वृद्धि घटाउँदा आउने अन्तर। राष्ट्र बैंकले सीडी रेसियो आफैँ शृङ्खलाका रूपमा सार्वजनिक गर्दैन, त्यसैले अन्तिमलाई त्यसको दिशाको सूचक बनायौँ: कर्जा निक्षेपभन्दा छिटो बढे रेसियो उक्लिँदैछ र तरलता कस्सिँदैछ।

यहाँ ट्रेडरहरूको कुरामा दम छ, र हामी यो सिधै भन्छौँ। सस्तो पैसाका महिनामा NEPSE औसत +2.34% गयो र ६१% महिना बढ्यो। अन्तरबैंक पैसा ३% भन्दा महँगो हुँदा औसत महिना नकारात्मक रह्यो, दश महिनामा चार महिना पनि बढेन। दश वर्षको अवधिमा यो संयोग होइन।

अब यसलाई कारोबारमा उतार्ने प्रयास गर्नुस्। कुनै महिना अन्तरबैंक दर फेरिँदा त्यही महिना, अघिल्लो महिना वा पछिका तीन महिनाको NEPSE बारे लगभग केही भन्दैन — सबै सहसम्बन्ध ±०.१५ भित्र, तथ्याङ्कीय रूपमा शून्यजस्तै। २०८० सालले कारण देखाउँछ: वर्षको सुरुमा करिब ७% रहेको अन्तरबैंक दर असारसम्म ३% नजिक झर्‍यो — पैसा सस्तो भयो। तर NEPSE अझै चार महिना झरिरह्यो, कात्तिकमा करिब १,८५० सम्म, अनि बल्ल फर्कियो। तरलता खुकुलो भएकै दिन किन्नेले पहिले ११% भन्दा बढी गिरावट झेल्नुपर्थ्यो।

त्यसैले तरलता मौसम हो, स्विच होइन। यसले कस्तो ऋतुमा छौँ भन्छ; ऋतु कुन दिन फेरिन्छ भन्दैन। र धेरैपटक बजार पहिले मोडिन्छ, सस्तो पैसा पछि आएर त्यसलाई "व्याख्या" गर्छ।

जलविद्युत् — ऋणमा चल्ने क्षेत्र। अर्को तर्क पनि उत्तिकै सुनिन्छ: हाइड्रो कम्पनी बैंक कर्जामा बनेका हुन्छन्, ब्याज सस्तो भए ब्याज खर्च घट्छ, नाफा बढ्छ, शेयर मूल्य उक्लिन्छ। यो कुरा कतै साँचो छ भने जलविद्युत् उपसूचकाङ्कमा देखिनुपर्छ — त्यसैले उही महिनाहरू त्यसमा पनि जाँच्यौँ।

सस्तो पैसाका महिनामा जलविद्युत् उपसूचकाङ्क औसत +2.58% गयो, NEPSE +2.34%; कडा महिनामा जलविद्युत् -1.17%, NEPSE -1.18%। अर्थात् कर्जाको तर्कले भनेझैँ हाइड्रो पैसाको लागतसँग बढी उफ्रिन्छ। तर समयको समस्या उही छ: यो महिना ब्याज घट्दा अर्को महिना हाइड्रो के गर्छ भन्ने खासै थाहा हुँदैन। सस्तो कर्जा कम्पनीको ब्याज खर्चसम्म पुग्न त्रैमासिकौँ लाग्छ, शेयर मूल्य भने दिनको मनोदशामा चल्छ।

सस्तो पैसा, तर नयाँ उचाइ छैन: ३,२२७ किन अझै काटिएन

सस्तो पैसाको तालिकामा एउटा स्पष्ट समस्या छ, जुन धेरै पाठकले याद गर्नुहुन्छ। NEPSE को सर्वकालीन उच्च बिन्दु ३,२२७.११ हो — २०७८ भदौ ३ (१९ अगस्ट २०२१) मा छोएको। २०८० यता धेरैजसो समय अन्तरबैंक पैसा सस्तो छ, तर NEPSE त्यहाँ फर्किएको छैन। तरलताले बजार चलाउने भए फर्किनुपर्थ्यो।

पहिले शिखर हेरौँ। सबैले सम्झने तरलता संकट शिखरपछि आयो। हाम्रो तथ्याङ्कमा अन्तरबैंक दर पहिलोपटक ६.५६% देखिएको महिना (फागुन २०७८) सम्ममा NEPSE शिखरबाट -17.3% तल झरिसकेको थियो। दर सबैभन्दा माथि ८.५% (भदौ २०७९) पुग्दा NEPSE -40.8% तल थियो। बजार पहिले मोडियो; तरलताका समाचार बिस्तारै आए — एउटा परिपत्र, एउटा दर वृद्धि गर्दै — पहिल्यै सुरु भइसकेको गिरावटलाई व्याख्या गर्न। यहाँ पनि बजारले नै समाचार बनायो।

अब सस्तो पैसा। असोज २०८० यता अन्तरबैंक दर औसत २.८% छ, ३६ महिनादेखि। त्यहाँबाट NEPSE +40.1% बढ्यो पनि। तर यस अवधिको सबैभन्दा राम्रो महिनान्तमा पनि शिखरभन्दा -7.0% तल थियो, र अहिले -19.0% तल छ। सस्तो पैसाले साथ दियो, नयाँ उचाइ ल्याएन।

फरक पैसा कता गयो भन्नेमा छ। २०७८ को शिखर वरिपरिको वर्षमा कर्जा निक्षेपभन्दा १५.३ अंकसम्म छिटो बढ्दै थियो — बैंकले खुलेर कर्जा दिए, त्यसको ठूलो हिस्सा मार्जिन कर्जामार्फत शेयरमा पुग्यो। असोज २०८० यता भने कर्जा निक्षेपभन्दा औसत ६.८ अंकले ढिलो बढेको छ। बैंक पैसाले भरिएका छन्, तर ऋण लिने कोही छैन। बैंकमा ३% मा थन्किएको पैसा र शेयर किन्न दौडिएको पैसा एउटै होइन। र त्यसको पछाडि फेरि मनोदशा छ — २०७८ जस्तो उन्मादपछि भीडको भोक फर्किन वर्षौँ लाग्छ; इलियट वेभको भाषामा यत्रो ठूलो करेक्सनलाई समय चाहिन्छ, ब्याजदर घटाएर त्यो छोटिँदैन।

हामीले यसबाट के सिक्यौँ

समाचार तपाईंको जीवन वा पोर्टफोलियोका लागि अर्थहीन छ भनेको होइन। कम्पनीको नाफा, बोनस शेयर, मर्जर — यिनले तपाईंसँग भएको सम्पत्ति नै बदल्छन्। प्रमाणले भन्ने कुरा साँघुरो तर बढी काम लाग्ने छ: ठूला, नाटकीय, सबैले चर्चा गरिरहेका समाचारले सूचकाङ्क अब कता जान्छ भन्नेमा राम्रो दिशा दिँदैनन्। पहिलो दिनको प्रतिक्रिया साँचो हो, र प्रायः सेलाउँछ। समाचारभन्दा समाचारअघिको प्रवृत्ति बढी भरपर्दो हुन्छ।

त्यसैले व्यवहारमा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्: साँझको बुलेटिन डरलाग्दो भयो भन्दैमा नबेच्नुस्। पछिल्लो एक महिना बजार के गरिरहेको थियो, त्यो हेर्नुस्। तरलतालाई पृष्ठभूमि मान्नुस्, ट्रिगर होइन। र कसैले आजको चालको आत्मविश्वासी कारण सुनाए, हिजो उनले के भनेका थिए सोध्नुस्। इलियट वेभ विश्लेषकहरूले सुरुदेखि यही भन्दै आएका छन् — बजारको ढाँचा, जुन भीडको मनोदशाको ढाँचा हो, भीडले प्रतिक्रिया दिइरहेका शीर्षकभन्दा बढी कुरा बताउँछ।

थप पढ्नुहोस्: सिजनालिटी — NEPSE हरेक महिना प्रायः के गर्छ · आजको बजार सारांश र समाचार विश्लेषण